𝐊𝐔𝐆𝐔𝐒𝐖𝐀 𝐒𝐈𝐘𝐎 𝐅𝐀𝐔𝐋𝐎: 𝐅𝐔𝐍𝐙𝐎 𝐊𝐔𝐓𝐎𝐊𝐀 𝐊𝐎𝐌𝐁𝐄 𝐋𝐀 𝐃𝐔𝐍𝐈𝐀 𝐊𝐖𝐀 𝐖𝐀𝐀𝐌𝐔𝐙𝐈 𝐖𝐀 𝐓𝐀𝐍𝐙𝐀𝐍𝐈𝐀

"Mwamuzi bora si yule anayepuliza filimbi mara kwa mara, bali anayejua wakati wa kuuruhusu mchezo uendelee na wakati wa kuingilia kati."

....................................

Katika kila msimu wa ligi nchini Tanzania, jambo moja limekuwa likijirudia mara kwa mara. Baada ya mechi kumalizika, mashabiki, viongozi wa timu, makocha na wachambuzi hujikuta wakijadili zaidi maamuzi ya waamuzi kuliko hata soka lililochezwa uwanjani.

Mara nyingi malalamiko hayo huzunguka penalti, kadi nyekundu, faulo na matukio ya kugongana kwa wachezaji ndani ya eneo la hatari. Kwa muda mrefu, imejengeka dhana kwamba mchezaji akiguswa kidogo na akaanguka, basi ni lazima pawe na faulo. Lakini je, huo ndiyo ukweli wa sheria za soka?

Kombe la Dunia limeendelea kutoa majibu ya wazi kuhusu swali hilo. Waamuzi wanaochezesha mashindano makubwa duniani wameonyesha kiwango cha juu cha uelewa wa sheria za mchezo na kutufundisha jambo moja muhimu sana: kuguswa siyo faulo.

Katika mechi nyingi za kiwango cha dunia, mashabiki wameona matukio ambapo mchezaji ameguswa waziwazi na mpinzani wake lakini mwamuzi akaamuru mchezo uendelee. Wengine wameanguka ndani ya eneo la penalti lakini hawakupewa penalti. Wengine wameomba VAR iingilie kati lakini waamuzi wamebaki kwenye maamuzi yao ya awali.

Kwa mashabiki wengi wa Tanzania, matukio hayo yamekuwa ya kushangaza. Wapo waliotarajia penalti au faulo lakini hawakupewa. Hapo ndipo tofauti kati ya sheria za mchezo na hisia za mashabiki huanza kuonekana.

Sheria za soka hazisemi kwamba kila mguso ni faulo. Soka ni mchezo wa kugusana. Wachezaji hukimbia kwa kasi, hugombea mipira ya juu, huwekeana miili na wakati mwingine hugongana bila kukusudia. Ikiwa kila mguso ungehesabiwa kuwa faulo, basi mechi nyingi zisingemalizika kwa sababu ya filimbi zisizokoma.

Mwamuzi wa kiwango cha juu hutazama mambo mengi kabla ya kutoa uamuzi. Huchunguza ikiwa mchezaji alichezewa kwa uzembe, alikwatuliwa, alisukumwa au alizuiwa kinyume cha sheria. Pia huangalia kama kuanguka kwa mchezaji kulitokana na kitendo cha mpinzani au ni jitihada za kutafuta faulo.

Katika mpira wa kisasa, waamuzi wamepewa mafunzo ya kutambua udanganyifu wa kuomba faulo. Hii ni hali ambapo mchezaji huongeza athari ya mguso mdogo au kujiangusha makusudi ili kumshawishi mwamuzi atoe penalti au faulo.

Ndiyo maana leo hii tunaona waamuzi wa Kombe la Dunia wakiruhusu mchezo kuendelea hata pale ambapo mashabiki wengi tayari wameanza kushangilia penalti. Wanajua kwamba kazi yao si kutafsiri kuanguka, bali kutafsiri kosa.

Funzo hilo lina umuhimu mkubwa kwa waamuzi wa Tanzania.

Moja ya malalamiko makubwa yanayotolewa na mashabiki wa soka nchini ni kutokuwapo kwa uthabiti wa maamuzi. Tukio linalokataliwa katika mechi moja linaweza kupewa penalti katika mechi nyingine. Hali hiyo huwafanya mashabiki kupoteza imani na waamuzi.

Tatizo hili linapozidi, matokeo yake huwa mabaya kwa maendeleo ya soka. Timu huanza kuamini kwamba ushindi haupatikani kwa ubora wa mchezo pekee bali pia kwa maamuzi ya waamuzi. Mashabiki huanza kujenga hisia kwamba baadhi ya timu zinapendelewa. Wachezaji nao hujifunza kutafuta penalti badala ya kutafuta magoli.

Matokeo yake ni kupungua kwa ubora wa mchezo wenyewe.

Ligi bora duniani zimepiga hatua kubwa katika kupunguza tatizo hili kwa kuwekeza zaidi katika mafunzo ya waamuzi. Waamuzi hujifunza kupitia video, teknolojia na uchambuzi wa kina wa matukio halisi ya mechi. Kila uamuzi hujadiliwa kitaalamu ili kuhakikisha sheria zinatafsiriwa kwa usahihi na kwa kiwango kinachofanana.

"Teknolojia na tafsiri sahihi ya sheria za mchezo zimeendelea kuboresha ubora wa maamuzi katika soka la kisasa."

...........................................

Tanzania nayo ina sababu za kufanya hivyo.

Badala ya kutegemea uzoefu pekee, kuna umuhimu wa kuongeza mafunzo ya mara kwa mara yanayozingatia tafsiri mpya za sheria za mchezo. Waamuzi wanapaswa kupewa nafasi ya kujifunza kutoka kwa mashindano makubwa ya kimataifa, hususan Kombe la Dunia, ambako viwango vya uamuzi vinaendelea kuimarika kila mwaka.

Katika mazingira ambayo waamuzi wengi wamekuwa wakikosolewa kwa kupuliza filimbi mara kwa mara hata kwenye miguso ya kawaida, yapo pia mafanikio yanayostahili kupongezwa. Miongoni mwa waamuzi ambao wameonyesha uelewa mzuri wa tafsiri ya sheria za mchezo ni mwamuzi wa beji ya FIFA, Ahmed Arajiga.

Kwa wale wanaofuatilia kwa makini viwango vinavyoonyeshwa na waamuzi wa Kombe la Dunia, ni rahisi kuona kwamba soka la kisasa linahitaji mwamuzi anayejua wakati wa kupuliza filimbi na wakati wa kuuruhusu mchezo uendelee. Ahmed Arajiga amekuwa miongoni mwa waamuzi wanaoonyesha mwelekeo huo kwa kuipa nafasi sheria ya faida (advantage) na mtiririko wa mchezo pale inapobidi.

Badala ya kukatiza mchezo kwa kila mguso mdogo, mwamuzi wa kisasa anatakiwa kutambua tofauti kati ya kugusana kwa kawaida na kosa halisi. Hilo ndilo jambo ambalo mashabiki wengi wa soka wamekuwa wakilipenda wanapotazama mashindano makubwa ya kimataifa.

Kwa hakika, kama Tanzania inahitaji waamuzi wa kiwango cha kimataifa, basi mfano wa waamuzi wanaojifunza na kuendana na kasi ya mpira wa kisasa unapaswa kuungwa mkono. Soka la leo halihitaji filimbi nyingi; linahitaji maamuzi sahihi.

Pia kuna haja ya kuimarisha uwazi. Mashabiki wengi huona maamuzi lakini hawaelewi sababu zake. Endapo kungekuwa na utaratibu wa kutoa elimu zaidi kuhusu sheria za mchezo, sehemu kubwa ya migogoro ingeweza kupungua.

Ni muhimu pia kwa mashabiki kutambua kwamba si kila uamuzi ambao hawapendi ni wa upendeleo. Waamuzi ni binadamu na wanaweza kufanya makosa. Hata hivyo, makosa hayo yanapaswa kupunguzwa kwa kiwango kikubwa kupitia mafunzo, tathmini na matumizi sahihi ya teknolojia.

Kombe la Dunia limetukumbusha jambo moja la msingi sana: mwamuzi bora si yule anayepuliza filimbi kila baada ya sekunde chache. Mwamuzi bora ni yule anayejua wakati wa kupuliza filimbi na wakati wa kuuruhusu mchezo uendelee.

Soka ni mchezo wa ushindani, nguvu, mbio na miguso ya kawaida. Kazi ya mwamuzi si kuadhibu kila mguso, bali kuadhibu kosa.

Ikiwa waamuzi wetu wataendelea kujifunza kutoka kwa viwango vya juu vya kimataifa, Tanzania inaweza kuwa na ligi yenye ushindani wa kweli, inayoheshimika na kuaminika zaidi. Hapo ndipo tutakapopunguza malalamiko yasiyoisha kila mwisho wa wiki na kuanza kuzungumzia zaidi ubora wa soka kuliko ubora wa filimbi.

Kwa sababu ukweli unabaki kuwa mmoja: si kila mchezaji akianguka amechezewa faulo, na si kila mguso ni penalti.