JE, TUZO ZA UANDISHI WA HABARI ZINAWATAMBUA WAANDISHI BORA AU ZINAWATAMBUA WENYE SIFA ZA KUSHIRIKI PEKEE?

"Historia ya habari huandikwa na kalamu zinazogusa maisha ya watu."

..................................................

Katika ulimwengu wa habari, kalamu imekuwa silaha muhimu ya kuelimisha, kuhabarisha na kuhamasisha mabadiliko ya kijamii. Kwa miongo mingi, waandishi wa habari wamekuwa daraja kati ya wananchi na viongozi, kati ya matatizo ya jamii na suluhisho zake. Kupitia kalamu zao, mengi yamefichuliwa, mengi yamebadilishwa na mengi yameokolewa.

Kutokana na mchango huo mkubwa, mataifa mbalimbali duniani yameanzisha tuzo za uandishi wa habari kwa lengo la kutambua kazi bora, kuhamasisha ubunifu na kukuza viwango vya taaluma. Tanzania pia imekuwa na utamaduni wa kutambua waandishi bora kupitia tuzo mbalimbali zinazotolewa na taasisi tofauti.

Hata hivyo, pamoja na nia njema ya tuzo hizo, swali moja limeendelea kujitokeza kimya kimya katika mioyo ya wadau wengi wa habari:

Je, tuzo za uandishi wa habari zinawatambua waandishi bora zaidi, au zinawatambua wale waliokidhi masharti ya kushiriki pekee?

Hili si swali la kubeza tuzo wala kupinga mifumo iliyowekwa. Ni swali la kutafakari ikiwa mfumo wa kutambua ubora wa uandishi unawafikia wote wanaostahili au unawaacha baadhi nje ya mlango kabla hata kazi zao hazijasomwa.

Katika miaka ya nyuma, taaluma ya habari ilijengwa na watu waliokuwa na vipaji, uwezo wa kuchambua masuala na moyo wa kuitumikia jamii. Wengi walijifunza kwa vitendo, walikua kupitia uzoefu na walitambulika kwa kazi zao. Heshima yao ilitokana na kile walichoandika na athari walizozalisha kwa jamii.

Leo hii, mazingira yamebadilika. Kuna taratibu, kanuni na mifumo ya uthibitishaji ambayo kwa kiasi kikubwa imelenga kuimarisha taaluma. Hilo ni jambo jema. Hakuna anayepinga umuhimu wa kuwa na viwango vinavyolinda hadhi ya taaluma ya habari.

"Ubora wa kalamu hupimwa kwa athari ya kazi yake kwa jamii, si kwa ukubwa wa jina la mwandishi wake."

................................................

Lakini swali la msingi linabaki pale pale.

Iwapo mwandishi ameandika makala iliyotikisa taifa, imeleta mjadala wa kitaifa, imechangia mabadiliko ya sera au kusaidia kutatua changamoto za wananchi, je, ubora wa kazi hiyo unafutika kwa sababu mwandishi hana sifa fulani za kiutaratibu?

Katika historia ya uandishi wa habari duniani, kuna mifano mingi ya waandishi ambao walibadilisha mkondo wa mijadala ya kitaifa na kimataifa kwa nguvu ya kalamu zao. Bob Woodward na Carl Bernstein walifichua sakata la Watergate nchini Marekani, uchunguzi ambao uliitikisa dunia na hatimaye kusababisha kujiuzulu kwa Rais Richard Nixon. Kilichotambulika kwanza hakikuwa majina yao, bali uzito wa kazi waliyoifanya.

Vilevile, Ida B. Wells alitumia kalamu yake kufichua ukatili wa ubaguzi wa rangi wakati wengi waliogopa kuzungumza. Anna Politkovskaya alijulikana duniani kwa ripoti zake za uchunguzi kuhusu vita na haki za binadamu. Barani Afrika, Dele Giwa wa Nigeria bado anakumbukwa kwa kazi zake za uchunguzi zilizotikisa mijadala ya kisiasa na kijamii.

Mifano hii inaonyesha jambo moja muhimu: historia ya habari mara nyingi imeandikwa na athari za kazi kuliko hadhi za waandishi wenyewe.

Kwa mantiki hiyo, ni muhimu kujiuliza ikiwa wakati mwingine masharti ya ushiriki yanaweza kuwazuia baadhi ya watu wenye uwezo mkubwa kushindana kwa haki. Inawezekana kabisa kuwa kuna waandishi wenye vipaji vikubwa wanaofanya kazi bora kila siku lakini hawafikii hatua ya kuwasilisha kazi zao kutokana na vigezo mbalimbali.

Ikiwa lengo la tuzo ni kutambua ubora wa uandishi, basi mjadala wa namna ya kuutafuta ubora huo unapaswa kuendelea kufunguliwa mara kwa mara.

Wananchi wanaposoma habari nzuri, mara nyingi hawaulizi mwandishi ana cheti gani. Wanachotafuta ni ukweli, usahihi, uchambuzi na manufaa ya habari husika. Habari nzuri hupimwa kwa uwezo wake wa kuelimisha, kuhamasisha na kuleta mabadiliko chanya.

Ndiyo maana baadhi ya makala hubaki kwenye kumbukumbu za jamii kwa miaka mingi. Siyo kwa sababu zilishinda tuzo, bali kwa sababu ziligusa maisha ya watu.

Taaluma ya habari inapokuwa na mfumo unaowapa nafasi watu wengi wenye uwezo kuonyesha vipaji vyao, taaluma yenyewe hunufaika. Mawazo mapya huongezeka. Ubunifu huongezeka. Ushindani wa ubora huongezeka.

"Ubora wa kalamu hupimwa kwa athari ya kazi yake kwa jamii, si kwa ukubwa wa jina la mwandishi wake."

...........................................

Lakini inapofika hatua ambapo baadhi ya watu wanaanza kuhisi kuwa hawawezi hata kujaribu kwa sababu ya vikwazo fulani vya awali, kuna hatari ya kupoteza sauti ambazo zingeweza kuleta mchango mkubwa kwa jamii.

Hii haimaanishi kuwa masharti yaondolewe. Hapana. Kila tuzo ina haki ya kuweka vigezo vyake. Lakini kama wadau wa habari, tunapaswa kuendelea kujiuliza ikiwa vigezo hivyo vinatimiza kikamilifu lengo la kutafuta kazi bora zaidi.

Labda wakati umefika wa kuangalia uwezekano wa kuwa na njia mbadala za kutambua kazi ambazo zimeleta athari kubwa kwa jamii hata kama waandishi wake hawakushiriki moja kwa moja kwenye mashindano. Labda wakati umefika wa kuangalia zaidi athari za kazi kwa wananchi sambamba na sifa za kiutaratibu zinazotakiwa kwa washiriki.

Kwa sababu mwisho wa siku, historia ya habari haiandikwi na vyeti pekee. Historia ya habari huandikwa na kalamu zinazogusa maisha ya watu.

Kalamu iliyosaidia mtoto kupata haki yake.

Kalamu iliyofichua tatizo lililokuwa limefichwa.

Kalamu iliyosaidia jamii kuelewa jambo muhimu.

Kalamu iliyowapa sauti wasiokuwa na sauti.

Kalamu ya aina hiyo ndiyo inayobaki kwenye kumbukumbu za taifa.

Huenda majibu ya maswali haya yakatofautiana kutoka mtu mmoja kwenda mwingine. Lakini jambo moja haliwezi kubadilika: jamii hunufaika pale ambapo ubora wa kazi unatambuliwa, mawazo mapya yanahamasishwa na kalamu zenye uwezo wa kuleta mabadiliko zinapewa nafasi ya kusikika.

Kwa sababu mwisho wa siku, tuzo yoyote kubwa hupata heshima kutokana na ubora wa kazi zinazoshindanishwa. Na ubora wa kazi hupimwa kwa ukweli wake, mchango wake kwa jamii na athari yake kwa taifa.

Ndiyo maana swali linaendelea kubaki:

Je, tunapotafuta mwandishi bora, tunatafuta aliyekidhi masharti ya kushiriki pekee, au tunatafuta kalamu iliyogusa maisha ya watu na kuacha alama katika jamii?

Huo ni mjadala ambao unastahili kuendelea kujadiliwa kwa maslahi ya taaluma ya habari na taifa kwa ujumla.